Mən bir neçə gündür düşündüyüm bir mövzunu bölüşmək istəyirəm. Bu, sadəcə kosmos haqqında deyil — bu, bizim kim olduğumuz, nəyə maraq göstərdiyimiz və gələcəyimizi necə qurduğumuz haqqındadır.

Məlumdur ki, 2026-cı ilin Aprel ayının əvvəlində Artemis II missiyası çərçivəsində 4 nəfərlik heyət NASA tərəfindən Ay istiqamətinə göndərildi və 10 günlük səfərdən sonra sağ-salamat geri qayıtdı. Bu, sadəcə bir uçuş deyil. Bu, insanlığın yenidən kosmosa ciddi dönüşünün başlanğıcıdır. Bunun davamı olan Artemis III ilə artıq Ay səthində konkret işlər — baza qurmaq, infrastruktur yaratmaq kimi planlar var.

Bu hadisələri mən təkcə xəbər kimi yox, böyük bir dönüş nöqtəsi kimi görürəm. Çünki bu, vaxtilə Apollo proqramı dövründə baş verənlər qədər əhəmiyyətlidir. Amma bu dəfə fərq ondadır ki, məqsəd sadəcə getmək deyil — qalmaqdır.

Ayın əhəmiyyəti çox sadə bir fiziki prinsipə dayanır: cazibə qüvvəsi. Ayda insan Yerə nisbətən təxminən 6 dəfə yüngül olur. Bu isə o deməkdir ki, Ay səthindən kosmosa qalxmaq Yerə nisbətən qat-qat ucuz başa gəlir. Yer kürəsindən bir raketi qaldırmaq üçün ən böyük xərc cazibəni aşmaqdır. Raketlərin əsas işi əslində bizi başqa planetə aparmaq deyil — sadəcə Yer orbitinə çıxarmaqdır. Ən çətin və ən bahalı hissə də məhz budur.

Ay isə bu problemin həlli kimi görünür. Gələcəkdə Ay:

* kosmik yanacaq bazası ola bilər
* daha uzaq planetlərə keçid nöqtəsinə çevrilə bilər
* texnologiyanın inkişafında yeni mərhələ yarada bilər

Bunları düşündükcə insan heyran qalır. Amma eyni zamanda başqa bir reallıq məni narahat edir.

Bizim cəmiyyət.

Açıq deyim — ətrafımda bu mövzulara maraq göstərən insan çox azdır. İnsanlar kosmosdan, elmdən, texnologiyadan danışanda ya lağ edir, ya da “boş şeydir” deyib keçir. Bəziləri hələ də Aya gedildiyinə inanmır, Apollo 11 Ay enişi kimi tarixi hadisələri “studiyada çəkilib” deyə rədd edir.

Mən bunu sadəcə məlumatsızlıq kimi görmürəm. Bu, düşünmək istəməməkdir.

Ən çox eşitdiyim fikirlərdən biri də budur: “Bu qədər pul xərcləyəcəklərinə kasıblara versinlər.” İlk baxışda bu, humanist fikir kimi görünə bilər. Amma bir az dərinə baxanda anlayırsan ki, bu yanaşma çox səthidir. Tarix göstərib ki, kosmosa xərclənən pullar əslində geri qayıdır — texnologiya, tibbi inkişaf, rabitə sistemləri kimi. Bu gün istifadə etdiyimiz bir çox şeyin kökündə həmin araşdırmalar dayanır.

Amma problem ondadır ki, biz uzunmüddətli düşünmürük.

Bizim gənclərin böyük bir hissəsi gününü necə keçirir? Saatlarla TikTok-da canlı yayımlar izləyərək, “vor aləmi” haqqında videolara baxaraq, boş müzakirələrlə. Orada formalaşan düşüncə isə nifrət, aqressiya və saxta güc hissidir. Elm isə səbr istəyir, düşünmək istəyir, sual vermək istəyir — bunlar isə trend deyil.

Bəzən baxıram və düşünürəm: bu gedişlə biz hara gedirik?

Ən pisi odur ki, bu artıq tək-tək insanların problemi deyil — bu, kütləvi hal alıb. İnsanlar dərin mövzulara girməkdən çəkinir. Sanki qorxurlar. Çünki düşünmək məsuliyyət gətirir. Halbuki səthi yaşamaq daha asandır.

Mənim üçün ən ağır tərəfi isə gələcək məsələsidir. Öz uşaqlarımı düşünəndə narahat oluram. Hansı mühitdə böyüyəcəklər? Nəyə maraq göstərəcəklər? Onların qarşısına çıxacaq cəmiyyət necə olacaq?

Bəzən ümid azalır, bunu gizlətmirəm.

Amma eyni zamanda bir şeyi də anlayıram: cəmiyyət birdən dəyişmir. Hamı belə deyil. Sadəcə düşünən insanlar çox vaxt səssiz olur. Onlar trend yaratmır, amma real inkişafı da məhz onlar edir.

Bəlkə də məsələ kimisə dəyişmək deyil.

Bəlkə məsələ odur ki, biz özümüz fərqli qalaq. Öz ailəmizdə, öz uşaqlarımızda bu düşüncəni quraq. Onlara sual verməyi, araşdırmağı, maraqlanmağı öyrədək.

Çünki gələcək kütlənin yox, düşünən azlığın üzərində qurulur.