Mən deyəndə ki, Leonardo da Vinçi sadəcə rəssam deyildi, bəlkə də çox adam bunu bir az qəribə qarşılayar. Çünki biz onu ilk növbədə “Mona Liza”nı çəkən rəssam kimi tanıyırıq. Amma mən nə qədər onun həyatına və işlərinə baxıram, bir o qədər anlayıram ki, bu adamı sadəcə “rəssam” adlandırmaq, əslində onu kiçiltməkdir.

Leonardo da Vinçi elə bir dövrdə yaşayıb ki, o zamanlar elm, sənət və texnologiya bir-birindən ayrı deyildi. Amma bu adam o sahələrin hər birində o qədər dərinə gedib ki, sanki bir insan yox, bir neçə fərqli zəkanın birləşməsi kimi görünür. Mən kənddə böyüyəndə bizə deyirdilər ki, insan bir sahədə yaxşı olmalıdır. Amma Leonardo bunun tam əksini sübut edir — insan istəsə, hər sahədə zirvəyə yaxınlaşa bilər.

Onun rəsmlərinə baxanda ilk diqqətimi çəkən şey realizmdir. “Mona Liza”nın o məşhur gülümsəməsi var ha — bu, sadəcə çəkilmiş bir üz deyil. Bu, psixologiyadır, insan ruhunun kağıza köçürülməsidir. O dövrdə kamera yox idi, amma Leonardo insan üzünü elə detallı analiz edirdi ki, sanki beynində kamera var idi. O, sadəcə gördüyünü çəkmirdi, gördüyünün arxasındakı mənanı çəkməyə çalışırdı.

Amma məsələ burasındadır ki, Leonardo rəsmi sadəcə sənət kimi yox, elmi tədqiqat kimi istifadə edirdi. O, insan bədənini öyrənmək üçün meyitlər üzərində araşdırmalar aparırdı. Bu gün biz anatomiya kitablarında gördüyümüz bir çox dəqiq təsvirlər, əslində onun eskizlərinə əsaslanır. Yəni o, rəssam idi, amma eyni zamanda həkim kimi düşünürdü.

İndi gələk onun ixtiralarına. Açığı, mən ilk dəfə onun uçan aparat eskizlərini görəndə şoka düşmüşdüm. Bu adam 15-ci əsrdə vertolyot ideyasını kağıza çəkib. O vaxt nə mühərrik var idi, nə texnologiya. Amma onun beynində bu sistem artıq qurulmuşdu. Bu mənə bir şeyi göstərir — texnologiya əvvəl beynimizdə yaranır, sonra reallığa çevrilir.

Leonardonun tanka bənzər döyüş maşını eskizləri də var. Bu gün müasir tankların ideyası, bir növ onun düşüncələrinin davamıdır. O, sualtı dalğıc kostyumları, körpülər, hidravlik sistemlər və hətta robot ideyaları üzərində işləyib. Bəziləri deyə bilər ki, “bunlar sadəcə eskiz idi”. Amma məncə, ideyanın özü hər şeydən önəmlidir. Çünki o ideyanı qurmaq üçün o dövrdə belə düşünə bilmək, artıq böyük zəkanın göstəricisidir.

Mənim üçün ən maraqlı tərəflərdən biri də odur ki, Leonardo hər şeyə şübhə ilə yanaşırdı. O, hazır bilikləri olduğu kimi qəbul etmirdi. Öz müşahidələrinə inanırdı. Bu xüsusiyyət kənd həyatında da çox vacibdir. Biz də çox şeyi təcrübə ilə öyrənirik. Amma Leonardo bunu daha sistemli və elmi şəkildə edirdi.

Bir məsələ də var ki, o, çox layihəni yarımçıq qoyub. Bu, bəzən tənqid olunur. Amma mən buna bir az fərqli baxıram. Məncə, onun problemi tənbəllik deyildi. Sadəcə o qədər çox maraq dairəsi var idi ki, birinə fokuslanıb digərlərini unuda bilmirdi. Bu da onun dahiliyinin başqa bir tərəfidir — sonsuz maraq.

Mən Ağstafadan baxıb Florensiyada yaşamış bir insan haqqında düşünəndə, aramızda məsafə çox böyük görünür. Amma əslində ortaq bir şey var: maraq. Əgər insanın içində maraq varsa, o istənilən yerdə böyüyə bilər. Leonardo bunun ən böyük sübutudur.

Ona görə də mən deyirəm ki, Leonardo da Vinçi rəssam deyildi axı. O, mühəndis idi, alim idi, filosof idi, anatom idi və ən əsası — düşünən insan idi. Onu bir sahəyə sığdırmaq mümkün deyil.

Bəlkə də əsas dərs budur: insan özünü bir çərçivəyə salmamalıdır. Mən kənddə doğulmuşamsa, bu o demək deyil ki, mən yalnız kənd düşüncəsi ilə yaşamalıyam. Leonardo da Vinçi bizə göstərir ki, insanın sərhədləri onun doğulduğu yer yox, düşündüyü yerdir.

Bir şeyi də açıq deyim — Leonardo da Vinçini nə qədər oxuyursan, bir o qədər başa düşürsən ki, bu adamın beyni bizim öyrəşdiyimiz qaydada işləmirdi. O, sadəcə öyrənmirdi, o, hər şeyi söküb yenidən qurmaq istəyirdi. Məsələn, suyun axınına baxıb saatlarla müşahidə aparırdı. Bizim üçün adi görünən bir çay, onun üçün fizikanın canlı dərsi idi.

Mən kənddə böyüyəndə su arxlarına baxırdım, amma sadəcə su kimi görürdüm. Leonardo isə suyun necə burulmasını, dalğanın necə formalaşmasını, onun arxasında duran qanunları araşdırırdı. Bu baxış fərqidir. Eyni dünyaya baxırıq, amma fərqli görürük.

Onun dəftərləri var — minlərlə səhifə. O dəftərlərdə elə şeylər var ki, bu gün də oxuyanda insan heyrətə düşür. O, yazılarını güzgü üsulu ilə yazırdı, yəni sağdan sola. Bəziləri deyir ki, bunu gizlilik üçün edirdi. Bəziləri isə deyir ki, sadəcə solaxay olduğu üçün belə yazmaq ona rahat idi. Amma məncə, bu da onun fərqli düşünmə tərzinin bir hissəsi idi.

Leonardonun şəhər planları da var idi. O, xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün şəhərlərin necə qurulmalı olduğunu düşünürdü. Kanalizasiya sistemi, təmiz hava, geniş küçələr — bunları o dövrdə düşünmək böyük məsələ idi. Yəni o, təkcə fərdi deyil, cəmiyyət səviyyəsində də düşünürdü.

Bir də var onun məşhur “Son Şam Yeməyi” əsəri. Bu sadəcə dini bir səhnə deyil. Orada hər bir insanın reaksiyası fərqlidir. Kimisi şoka düşüb, kimisi şübhə edir, kimisi qorxur. Bu, insan psixologiyasının səhnəyə qoyulmasıdır. Məncə, bu cür detallara diqqət yetirmək üçün insan sadəcə rəssam olmamalıdır — insanı dərindən anlamalısan.

Maraqlı bir məsələ də odur ki, Leonardo çox şeyi tamamlamırdı. Məsələn, onun bir çox layihələri kağız üzərində qalıb. Bəzən deyirlər ki, bu onun zəif tərəfidir. Amma mən buna bir az başqa cür baxıram. Bəlkə də o, nəticədən çox prosesə fokuslanmışdı. Yəni onun üçün öyrənmək, araşdırmaq, düşünmək daha önəmli idi, nəinki bitirmək.

Bu gün biz nəticəyə çox fokuslanmışıq. Pul qazanmaq, məşhur olmaq, tez nəticə əldə etmək. Amma Leonardo kimi insanlar bizə göstərir ki, düşünmək özü də bir dəyərdir. İnsan sadəcə nəticə üçün yox, anlamaq üçün yaşamalıdır.

Bir az da onun cəsarətindən danışım. O dövrdə kilsənin gücü çox böyük idi. Amma Leonardo bəzi mövzularda sərhədləri aşırdı. O, insan bədənini parçalayaraq öyrənirdi, bu isə o zamanlar çox riskli idi. Amma o, həqiqəti öyrənmək üçün riskə gedirdi. Bu, elmin əsas prinsipidir — qorxmadan sual vermək.

Mən öz həyatıma baxanda görürəm ki, biz çox vaxt “belə gəlib, belə gedər” deyə düşünürük. Amma Leonardo heç vaxt belə düşünməyib. O, hər şeyi sorğulayıb. Niyə belədir? Başqa cür ola bilərmi? Bu suallar insanı inkişaf etdirən suallardır.

Bir də onun təbiətə olan sevgisi var idi. O, quşların uçuşunu saatlarla izləyirdi. Uçuş mexanizmini başa düşmək üçün qanadların necə hərəkət etdiyini analiz edirdi. Bu gün təyyarələr var, amma o dövrdə insanın uçması sadəcə xəyal idi. Leonardo isə bu xəyalı riyazi və mexaniki olaraq qurmağa çalışırdı.

Məncə, burada ən böyük dərs budur: xəyal qurmaq kifayət deyil, onu anlamağa çalışmaq lazımdır.

Ağstafada yaşayan biri kimi deyə bilərəm ki, imkanlar bəlkə də məhduddur, amma düşüncə məhdud olmamalıdır. Leonardo bizə bunu öyrədir. O, nə internet görüb, nə müasir texnologiya. Amma onun düşündükləri bu günün texnologiyasına yaxın idi.

Ona görə də yenə deyirəm — Leonardo da Vinçi rəssam deyildi axı.

O, bir düşüncə sistemidir. O, insan beyninin sərhədlərini genişləndirən bir nümunədir. Onu öyrənmək sadəcə tarix öyrənmək deyil, düşünməyi öyrənməkdir.

Və bəlkə də ən sonda demək istədiyim budur: əgər biz Leonardo kimi düşünməyi bir az da olsa öyrənsək, həyatımız tam fərqli ola bilər. Çünki o bizə hazır cavablar vermir — o, bizə sual verməyi öyrədir.